Muzea wobec wojny

W 1945 roku, tuż po zakończeniu II wojny światowej, w gmachu warszawskiego Muzeum Narodowego zorganizowano wystawę „Warszawa oskarża”, która odegrała ważną rolę, ukazując rozmiar zniszczeń spuścizny materialnej i duchowej w czasach okupacji. Prezentując fragmenty i destrukty dzieł sztuki, nie tylko zapisała się w historii jako jedno z pierwszych tego rodzaju świadectw wojennej pożogi, ale też zainicjowała trwały splot między praktykami muzealnymi a doświadczeniami z lat 1939–1945. Wkrótce również miejsca byłych obozów koncentracyjnych, otwierając się na działalność muzealną, zaczęły zaświadczać o grozie przeszłości poprzez prezentację zachowanej infrastruktury obozowej, narzędzi zbrodni czy śladów pamięci w postaci dzieł plastycznych. Od lat 60. XX wieku tereny Auschwitz-Birkenau, Majdanka, Stutthofu i Kulmhofu zostały wyposażone w szczególne symbole pamięci – monumentalne pomniki, swoją ekspresją przywołujące tragiczny los ofiar. We wpisanych w przestrzeń obozową muzeach zaczęto organizować wystawy dokumentujące wcielanie w życie planu Zagłady, ale też przygotowywać ekspozycje sztuki współczesnej, opowiadającej o przeszłości w zmieniających się konwencjach artystycznych. W ostatniej dekadzie XX i na początku XXI wieku nastąpiło ożywienie związane z nową polityką historyczną. Otwarto Muzeum Powstania Warszawskiego, wprowadzono nowe formy upamiętnień w Bełżcu, a ostatnio w Sobiborze. Także w skali europejskiej temat muzeów zbrodni wojennych zyskał nowy wyraz choćby w monumentalnej realizacji Daniela Libeskinda – w zaprojektowanym przez niego Muzeum Żydowskim w Berlinie sama bryła i aranżacja przestrzeni muzealnej stały się wymownym znakiem pamięci. Również kolejne projekty przygotowywane w londyńskim Imperial War Museum – które u swych początków w 1920 roku służyć miało upamiętnieniu ofiar i bohaterów I wojny światowej, a po roku 1945 poszerzało obszar refleksji, obejmując nią także inne konflikty zbrojne – ukazują głębokie przeobrażenia wizualnych sposobów przedstawiania wojny we współczesnych praktykach muzealnych.

Obok zagadnienia reprezentacji wojny w przestrzeni muzealnej ważnym problemem w ostatnich latach jest kwestia restytucji strat wojennych, której rozwiązanie wpisuje się w szeroki zakres dyplomacji kulturowej, ale też nieodzownie wymaga żmudnej pracy muzealników. Straty mają wymiar zarówno globalny, zwłaszcza gdy patrzymy z perspektywy (post)kolonialnej, jak i lokalny, związany z wielkimi grabieżami z czasów II wojny światowej czy współczesnymi konfliktami w różnych punktach świata. Swego rodzaju rozwinięciem tej problematyki jest chociażby zagadnienie aktualnych procedur dotyczących zachowania zabytków dla przyszłości.

Poniżej załączamy listę szczegółowych zagadnień wykreślających mapę 29. tomu.

Muzea wobec wojny

1. Niszczenie dóbr kultury jako element czystek etnicznych.
2. Muzea martyrologiczne – sposoby mówienia o traumatycznych doświadczeniach wojennych, świadectwa „czasów pogardy”.
3. Cmentarze wojenne jako miejsca pamięci – osoby wykluczone (choćby zbrodniarze wojenni – ich losy pośmiertne) i osoby wyjątkowo upamiętniane za swe wojskowe zasługi, groby „zwykłych” ofiar wojny, w tym „groby nieznanego żołnierza”, ofiar ludobójstw.
4. Przekształcenia przestrzeni będące efektem konfliktów zbrojnych i ideologicznych (burzenie pomników, zmiany nazw ulic, określone miejsca jako palimpsesty historyczne – np. Jerozolima, Krym).
5. Narracje o wojnie w muzeach poświęconych konfliktom zbrojnym (ostrzeganie przed wojną, nobilitacja, heroizacja czynu zbrojnego, perspektywa wojskowa i cywilna, sposoby przedstawiania sojuszników, ofiar, wrogów).
6. Muzea a polityka historyczna; narracja o przeszłości a współczesna polityka, wojny symbolami.
7. Przykłady muzeów upamiętniających ciemne strony historii (muzea komunizmu, nazizmu – status przedmiotów związanych ze zbrodniczą ideologią), a także muzeów kontrowersyjnych, poświęconych zjawiskom inaczej postrzeganym przez różne narody, cywilizacje.
8. Kolonializm i zagrabione lub zawłaszczone dobra kultury (perspektywa historyczna i współczesna, ich obecny status jako eksponatów w muzeach europejskich).
9. Odzyskiwanie eksponatów zagrabionych podczas wojen – umowy międzynarodowe, przepisy prawne, precedensowe sprawy, konkretne historie.
10. Współczesna ochrona muzeów, zbiorów muzealnych i zabytków – przygotowania do ewentualnego konfliktu i zabezpieczanie eksponatów, najważniejsze procedury, schrony, rola nowych mediów, digitalizacja.
11. Historyczne przypadki ochrony dóbr kultury (zwłaszcza II wojna światowa).
12. Muzea i zabytki w miejscach współczesnych konfliktów – Ukraina, Bliski Wschód, Strefa Gazy, Izrael.
13. Najważniejsze z dóbr kultury światowej zniszczone w czasie wojen.
14. Ataki na muzea, kradzieże jako elementy prowokacji, motywowane ideologicznie lub związane z chęcią zysku.
15. Wojna a zabytki przyrody – militaryzacja przestrzeni, niszczenie przyrody, perspektywa ekologiczna.

Na teksty czekamy do końca lutego 2027 roku.