„Szara dola – szary strój” – kolor jako metafora człowieczego losu

Marzena Badach

doi:10.61464/siml.160

Opublikowane: 2024-12-231

Tom 26 (2024)

„Szara dola – szary strój” – kolor jako metafora człowieczego losu

Marzena Badach

Dział: Tematy i problemy

https://doi.org/10.61464/siml.160

Abstrakt

Artykuł został poświęcony zagadnieniu semantyki szarości w polskiej kulturze ludowej, ze szczególnym uwzględnieniem szarej odzieży codziennej i jej znaczenia w procesie semantyzacji. Kolor szary był barwą dominującą w przestrzeni dawnej wsi polskiej głównie z uwagi na słaby dostęp do barwników, a także pracochłonne i skomplikowane procesy farbiarskie. Z tego względu odzież kolorowa była zarezerwowana na szczególne okazje (odświętne), a także dla warstw uprzywilejowanych – zamożnych na tyle, aby ją pozyskać. Wszystko to wpłynęło na ukształtowanie się semantyki barwy szarej, która w obrębie polskiej kultury ludowej konotuje takie treści, jak: bieda, bylejakość, pospolitość, powszedniość, smutek, niedola, nieszczęście, chłopstwo i pospólstwo.

Słowa kluczowe:

semantyka barw , kolor szary , polska kultura ludowa, chłopska odzież codzienna, farbiarstwo, farbiarstwo ludowe, bielenie płótna, etnolingwistyka

Pobierz pliki

SiML.26.s.19-28

Zasady cytowania

Badach, M. (2024). „Szara dola – szary strój” – kolor jako metafora człowieczego losu . Studia I Materiały Lubelskie, 26, 19–26. https://doi.org/10.61464/siml.160

Cited by / Share

Bibliografia

Biegeleisen Henryk, Śmierć w obrzędach, zwyczajach i wierzeniach ludu polskiego. Z 14 rycinami w tekście, Lwów 1930.

Biegeleisen Henryk, U kolebki, przed ołtarzem, nad mogiłą, Lwów 1929.

Biegeleisen Henryk, Wesele, Lwów 1928.

Fischer Adam, Zwyczaje pogrzebowe ludu polskiego, Lwów 1921.

Kolberg Oskar, Dzieła wszystkie, t. 3: Kujawy, cz. I, Wrocław–Poznań 1962.

Kolberg Oskar, Dzieła wszystkie, t. 6: Krakowskie, cz. II, Wrocław–Poznań 1963.

Kolberg Oskar, Dzieła wszystkie, t. 13: W. Ks. Poznańskie, cz. V, Kraków 1963.

Kolberg Oskar, Dzieła wszystkie, t. 16: Lubelskie, cz. I, Kraków 1962.

Kolberg Oskar, Dzieła wszystkie, t. 20: Radomskie, cz. I, Wrocław 1964.

Kolberg Oskar, Dzieła wszystkie, t. 33: Chełmskie, cz. I, Wrocław–Poznań 1964.

Materiały do etnografii ludu polskiego z okolic Pińczowa, zebrał ks. Władysław Siarkowski, Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej, t. IX, Kraków 1885.

Nowa księga przysłów i wyrażeń przysłowiowych polskich, t. I–IV, w oparciu o dzieło Samuela Adalberga opracował zespół pod red. Juliana Krzyżanowskiego, Warszawa 1968–1978.

Pamiętniki chłopów, cz. I, Warszawa 1954.

Pieśni ludu śląskiego z okolic Cieszyna, zebrał Andrzej Cinciała, Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej, t. IX, Kraków 1885.

Polska pieśń i muzyka ludowa. Źródła i materiały, t. 4: Lubelskie, red. Jerzy Bartmiński, cz. 2: Pieśni i obrzędy rodzinne, Lublin 2011.

Polska pieśń i muzyka ludowa. Źródła i materiały, t. 4: Lubelskie, red. Jerzy Bartmiński, cz. 3: Pieśni i teksty sytuacyjne, Lublin 2011.

Przyboś Julian, Jabłoneczka. Antologia polskiej pieśni ludowej, Warszaw 1957.

Udziela Seweryn, Świat nadzmysłowy ludu krakowskiego mieszkającego na prawym brzegu Wisły, cz. II, „Wisła” 1900, t. XIV, s. 1.

Barwienie metodami naturalnymi: rośliny barwierskie i ich potencjał, pod red. Katarzyny Schmidt-Przewoźnej, Poznań 2020.

Brückner Aleksander, Słownik etymologiczny języka polskiego, Warszawa 1970.

Dragan Jolanta, Płótno lniane w wybranych kontekstach tradycyjnej kultury w Polsce, [w:] Stroje ludowe jako fenomen kulturowy, red. Anna Weronika Brzezińskiej, Mariola Tymochowicz,Atlas Polskich Strojów Ludowych, t. 39, Wrocław 2013, s. 207–216.

Fujak Katarzyna, Pasierbek Tomasz, Pędzlem natury – o kolorach w przyrodzie, [w:] Orawskie farbiarstwo i płóciennictwo. Materiały pokonferencyjne, red. Małgorzata Kiereś, Zubrzyca Górna 2015, s. 55–71.

Hermanowicz-Nowak Krystyna, Odzież, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. I, red. Maria Biernacka, Bronisława Kopczyńska-Jaworska, Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Wanda Paprocka, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1976, s. 379–405.

Kantor Ryszard, Ubiór – strój – kostium. Funkcje odzienia w tradycyjnej społeczności wiejskiej w XIX i w początkach XX wieku na obszarze Polski, Kraków 1982.

Kostrzewa Agnieszka, Łopatyńska Hanna M., Ziółkowska-Mówka Magdalena, Biały? Czarny? Czerwony? O symbolice kolorów, Toruń 2016.

Kowalski Piotr, Kultura magiczna. Omen, przesąd, znaczenie, Warszawa 2007.

Kowecka Elżbieta, Farbiarstwo tekstylne na ziemiach polskich (1750–1870), Warszawa 1963.

Lebeda Agnieszka, Wiedza i wierzenia ludowe, red. Zygmunt Kłodnicki, Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. VI, Wrocław–Cieszyn 2002.

Moszyński Kazimierz, Kultura ludowa Słowian, cz. I: Kultura materialna, Kraków 1929.

Moszyński Kazimierz, Kultura ludowa Słowian, cz. II: Kultura duchowa, Kraków 1934.

Nowosz Witold, Zajęcia rolnicze i hodowlane, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. I, red. Maria Biernacka, Bronisława Kopczyńska-Jaworska, Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Wandy Paprocka, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1976, s. 185–245.

Piskorz-Branekova Elżbieta, Polskie stroje ludowe, cz. III, Warszawa 2007.

Popek Stanisław, Barwy i psychika. Recepcja, ekspresja, projekcja, Lublin 2008.

Trojanowska Anna, Czerwiec, kermes i koszenila, czyli o owadach jako surowcach barwiarskich i leczniczych w polskiej literaturze przyrodniczej do XIX w., „Analecta” 2008, 17/1–2 (33–34), s. 15–31.

Zaręba Alfred, Nazwy barw w dialektach i historii języka polskiego, Wrocław 1954.

Z czym kojarzą się Wam gęsi? Czy tylko z gęsią domową?, https://cep.uj.edu.pl/ciekawostki/-/journal_content/56_INSTANCE_n6xsHie4W8iP/139445489/153415998 [dostęp: 3.06.2024].