Szlakiem galicyjskich parków i ogrodów. Analiza rycin i tekstów Macieja Bogusza Stęczyńskiego (1814–1890) przedstawiających architekturę w otoczeniu ogrodowym

Maria Wójtowicz

doi:10.61464/siml.171

Opublikowane: 2025-12-291

Tom 27 (2025)

Szlakiem galicyjskich parków i ogrodów. Analiza rycin i tekstów Macieja Bogusza Stęczyńskiego (1814–1890) przedstawiających architekturę w otoczeniu ogrodowym

Maria Wójtowicz

Dział: Miscellanea

https://doi.org/10.61464/siml.171

Abstrakt

Głównym tematem artykułu jest analiza grafik Macieja Bogusza Zygmunta Stęczyńskiego pochodzących z dwóch albumów artysty. W albumie Okolice Galicyi rycinom towarzyszą teksty, bardzo pomocne w ich opisie, drugi zaś, noszący tytuł Pamiątka malownicza jest ich pozbawiony. W celu stworzenia właściwego kontekstu pierwszą część tekstu stanowi syntetyczna nota biograficzna Stęczyńskiego – wybitnego krajoznawcy, niestrudzonego wędrowcy. a także rysownika, litografa i poety. Druga część natomiast to skrótowy zarys i geneza przemian, jakie w czwartej ćwierci XVIII wieku i w stuleciu następnym zaszły w dziedzinie sztuki komponowania parków i ogrodów. Moda na przemianę założeń ogrodowych w stylu angielskich parków krajobrazowych konkurowała z podejściem tradycyjnym. Wymienione zostały najważniejsze związane z tematem publikacje, a także poruszono kwestię oddźwięku, z jakim spotkały się te przemiany w środowisku ówczesnych poetów. Najistotniejszą część artykułu stanowią analityczne opisy wybranych grafik przedstawiających architekturę w otoczeniu ogrodowym. pochodzących z dwóch powyżej wymienionych albumów. W celu zarysowania atmosfery panującej w odwiedzanych przez Stęczyńskiego rezydencjach w tekstach mowa jest o ich aktualnych właścicielach, a także o dokonanych przez nich przebudowach, często w modnym w tym okresie stylu neogotyckim. Ważnym zadaniem tekstu jest zebranie informacji o wykorzystaniu twórczości Macieja Bogusza Stęczyńskiego we współcześnie wydawanych artykułach i książkach. Cel ten jest osiągnięty dzięki zestawieniu uwag i komentarzy zamieszczanych w rozmaitych publikacjach w związku z wykorzystaniem w nich rycin artysty jako ilustracji.

Słowa kluczowe:

Maciej Bogusz Zygmunt Stęczyński (1814-1890), albumy malownicze, , „Pamiątka Malownicza”, park angielski

Pobierz pliki

SiML 27 - s. 105-121

Zasady cytowania

Wójtowicz, M. (2025). Szlakiem galicyjskich parków i ogrodów. Analiza rycin i tekstów Macieja Bogusza Stęczyńskiego (1814–1890) przedstawiających architekturę w otoczeniu ogrodowym. Studia I Materiały Lubelskie, 27. https://doi.org/10.61464/siml.171

Cited by / Share

Bibliografia

Aleksandrowicz Alina, Izabela Czartoryska. Polskość i europejskość, Lublin 1998.

Aftanazy Roman, Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej, t. 6: Województwo bełskie. Ziemia Chełmska województwa ruskiego, Wrocław 1995.

Aftanazy Roman, Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej, t. 7: Województwa ruskie. Ziemia Halicka i Lwowska, Wrocław 1995.

Aftanazy Roman, Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej, t. 8: Województwo ruskie. Ziemia Przemyska i Sanocka, Wrocław 1996.

Banach Andrzej, Polska książka ilustrowana 1800–1900, Kraków 1959.

Ciołek Gerard, Ogrody polskie, Warszawa 1978.

Maciej Bogusz Stęczyński i jego galicyjskie peregrynacje, red. Sebastian Dubiel, Krosno 2020.

Dukla. Opis, [b.d.], Zespół Pałacowo-Parkowy w Dukli, https://ogrody.podkarpackie.travel/trasy/dukla/ [dostęp: 18 czerwca 2024 roku].

Dunin Borkowski Jerzy, Almanach Błękitny. Genealogia żyjących rodów polskich, Lwów 1898.

Encyklopedia Powszechna, wyd. Samuela Orgelbranda, t. 5, Warszawa 1861. Warszawa 1861.

F.J. – O.S., Krysowice, „Sztuka. Miesięcznik ilustrowany, poświęcony sztuce i kulturze” 1912, z. I (styczeń), s. 190–193.

Frazik Józef T., Zamki i budownictwo obronne Ziemi Rzeszowskiej, Kraków 1971.

Gosztyła Marek, Proksa Michał, Dwory województwa przemyskiego, Rzeszów 1996.

Grad Helena Maria, Kostuchowska Małgorzata, Podkarpackie ogrody historyczne, Rzeszów 2008.

Grobowiec na Wyspie Topolowej, [b.d.], Muzeum w Nieborowie i Arkadii, https://www.nieborow.art.pl/ogrody/arkadia/grobowiec-na-wyspie/ [dostęp: 22 czerwca 2024 roku].

Historia Bachórza, [b.d.], http://bachorz-szkola.pl/o-nas/historia-bachorza [dostęp: 4 kwietnia 2024 roku].

Ignacy Cetner. Wojewoda z Cetnerówki, „Kurier Galicyjski” 2014, nr 2, online: https://kuriergalicyjski.com/wojewoda-z-cetner-wki/ [dostęp: 4 kwietnia 2024 roku].

Klimaszewska Irena, Jak Bogusz Zygmunt Stęczyński Ziemię Kłodzka opisał…, „Ziemia Kłodzka” 2022, nr 315–317 (kwiecień–czerwiec), s. 27–30.

Knapik Aleksandra, Podróże ogrodowe „dam modnych”, 3 października 2022, Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, https://www.wilanow-palac.pl/podroze_ogrodowe_dam_modnych.html [dostęp: 4 kwietnia 2024 roku].

Kowalski Przemysław, Kształtowanie wartości kulturowych i przyrodniczych szlacheckich majątków ziemskich w dawnej Polsce, „Teka Komisji Urbanistyki i Architektury Oddział PAN w Krakowie” 2013, t. 41, s. 141–179.

Krasicki Ignacy, Listy o ogrodach, Paryż 1830.

Kruk Ryszard, Stęczyński w Muszynie, „Almanach Muszyny” 1997, s. 80–86.

Kryczyński Władysław, Zamek w Podhorcach, Złoczów 1894.

Libicki Piotr, Dwory i pałace wiejskie w Małopolsce i na Podkarpaciu, Poznań 2012.

Liwoch Radosław, Zaginiona kolekcja archeologiczna z Zamku w Podhorcach, „Krakowskie Pismo Kresowe” R 11 (2019), s. 9–20.

Luchter-Krupińska Lidia, Dawne widoki zamku w Dębnie, Tarnów 1990.

Maciej Bogusz Stęczyński i jego galicyjskie peregrynacje, red. Sebastian Dubiel, Krosno 2020.

Malawski Seweryn, Ogród Pałacu Łosiów w Narolu jako przykład tzw. polskiego „ogrodu włoskiego”, „Roczniki Humanistyczne” 2012, t. 60, z. 4.

Michałowicz-Kubal Marta Zamki, dwory i pałace województwa podkarpackiego, Krosno 2006.

Między Łańcutem a Antoninami, red. Aldona Cholewianka-Kruszyńska, Łańcut 2016.

Młynarczyk Grzegorz, Projekt mauzoleum autorstwa znanego krakowskiego architekta Adolfa Szyszko-Bohusza z wykorzystaniem elementów wcześniejszego nagrobka, czerwiec 2020, https://zabytek.pl/pl/obiekty/g-252910 [dostęp: 18 czerwca 2024 roku].

Nalepa Marek, Alina Aleksandrowicz, Izabela Czartoryska. Polskość i europejskość, Lublin 1998, [recenzja], „Pamiętnik Literacki” 1999, nr 4.

Nowolecki Aleksander (oprac.), Pamiątka podróży cesarza Franciszka Józefa I po Galicyi i dwudziesto-dniowego pobytu jego w tym kraju, Kraków 1881.

Opałek Mieczysław, Litografia Lwowska 1822–1860, Wrocław–Kraków 1958.

Pajączkowski Franciszek, Wstęp, w: Śląsk. Podróż malownicza w 21 pieśniach. Wyśpiewał Bogusz Zygmunt Stęczyński, Wrocław 1949.

Piotrowski Józef, Zamek w Łańcucie. Zwięzły opis dziejów i zbiorów, Lwów 1933.

Popek Joachim, Ród Tyszkiewiczów z Weryni, Warszawa 2018.

Prek Ksawery, Czasy i Ludzie, Wrocław 1959.

Program opieki nad zabytkami Gminy Pilzno na lata 2012–2015, 9 stycznia 2013, oprac. Andrzej B. Krupiński, https://edziennik.rzeszow.uw.gov.pl/eli/POL_WOJ_PK/2013/192/ogl/pol/pdf [dostęp: 4 kwietnia 2024 roku].

Ross Juliusz, Pałac w Narolu, „Biuletyn Historii Sztuki” 1953, nr 15.

Rozmarynowska Katarzyna, Ideologia w przyrodzie, ogrodzie i krajobrazie, „Estetyka i Krytyka” 2008/2009, nr 15/16, s. 144–169.

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 2, Warszawa 1881.

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 3, Warszawa 1882.

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 4, Warszawa 1883.

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 8, Warszawa 1887.

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 9, Warszawa 1888.

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 13, Warszawa 1893.

Stęczyński Maciej Bogusz, Okolice Galicyi, Lwów 1847.

Stęczyński Bogusz Zygmunt, Pamiątka malownicza, Lwów 1852.

Stępniewska-Janowska Barbara, Zabytki parków i ogrodów w Polsce w aspekcie odziaływania kultury zachodnioeuropejskiej XVIII i XIX w., Wrocław 2004.

Swieykowski Emanuel, Monografia Dukli, t. 1: Studya do Historyi Sztuki i Kultury wieku XVIII w Polsce, Kraków 1903.

Teodorowicz-Czerpińska Jadwiga, Domniemane budowle Tylmana z Gameren w Rzemieniu i Przecławiu, „Biuletyn Historii Sztuki” 1963, R. 25, nr 4, s. 253–264.

urbeck, Zespół dworski w Strzegocicach, [b.d.], Polska Niezwykła, http://www.polskaniezwykla.pl/web/place/54620,strzegocice-zespol-dworski-w-strzegocicach.html [dostęp: 4 kwietnia 2024 roku].

Wielogłowski Walery, Rys życia Jana Bogdana Tarnowskiego, Kraków 1850.

Więch Arkadiusz S., Zamek w Zawadzie – zapomniana perła Podkarpacia, 21 lipca 2023, https://ziemiadebicka.pl/2023/07/zamek-w-zawadzie-zapomniana-perla-podkapracia/ [dostęp: 18 czerwca 2024 roku].

Wiśniewski Wojciech W., Maciej Bogusz Stęczyński (1814–1879). Pierwszy miłośnik Tatr, Beskidów i Sudetów. Życie i twórczość, Kraków 2006.

Wiśniewski Wojciech W., Niedoceniony piewca polskiego , „Spotkania z Zabytkami” 2007, nr 6, s. 13–16.

Wiśniewski, Wojciech W., O „Okolicach Galicji” Macieja Bogusza Stęczyńskiego i jego tragicznych losach w roku 1846, „Almanach Muszyny” 2006, s. 136–148.

Wiśniewski Wojciech W., Portrety Macieja Bogusza Stęczyńskiego (1814–1890), „Almanach Muszyny” 2007, s. 79–94.

Wiśniewski Wojciech W., Z życia Macieja Bogusza Zygmunta Stęczyńskiego i dziejów jego poematu Tatry. Na marginesie jego nieznanego listu (ze zbiorów Biblioteki Naukowej Polskiej Akademii Umiejętności i Polskiej Akademii Nauk) w sprawie wydania poematu już w 1853 r., „Krakowski Rocznik Archiwalny” 2006, t. 12, s. 105–156.

Zespół Pałacowo-Parkowy w Nawojowej, [b.d.], Parki i ogrody, http://www.parki.org.pl/parki-dworskie-i-przypalacowe/zespol-palacowo-parkowy-w-nawojowej [dostęp: 4 kwietnia 2024 roku].

Zub Jerzy, Krasiczyn. Zamek. Przewodnik po zabytkach sztuki, wyd. 1, Tarnobrzeg 2000.