Muzeum Kościuszki w Solurze i inne polskie muzea w Europie Zachodniej w latach międzywojennych

Tomasz F. de Rosset

doi:10.61464/siml.179

Opublikowane: 2025-12-291

Tom 27 (2025)

Muzeum Kościuszki w Solurze i inne polskie muzea w Europie Zachodniej w latach międzywojennych

Tomasz F. de Rosset

Dział: Tematy i problemy

https://doi.org/10.61464/siml.179

Abstrakt

Artykuł opisuje okoliczności powstania Muzeum Tadeusza Kościuszki w Solurze, otwartego w 1936 r. jako polsko-szwajcarska inicjatywa upamiętniająca ostatnie lata Naczelnika spędzone w tym mieście. Solura była miejscem szczególnym: tu Kościuszko mieszkał od 1815 r. u rodziny Zeltnerów i tu zmarł w 1817 r., co w XIX wieku uczyniło kamienicę przy Gurzelngasse 12 ważnym polskim miejscem pamięci. Artykuł prezentuje historię domu, działania emigracji i lokalnych władz, które doprowadziły do utworzenia muzeum, a także organizację zbiorów, rekonstrukcję pokoju śmierci Naczelnika i szeroki program gromadzenia pamiątek, w dużej mierze w formie darów i depozytów polskich instytucji. Inicjatywa solurska jest ujęta w szerszym kontekście dwudziestowiecznej historii polskich muzeów emigracyjnych funkcjonujących w Europie Zachodniej: Muzeum Narodowego Polskiego w Rapperswilu, Muzeum Adama Mickiewicza w Bibliotece Polskiej w Paryżu, Muzeum Kopernika na rzymskim Monte Mario oraz polskiej sekcji Mundaneum w Brukseli. Autor podkreśla ich specyfikę: powstawały z myślą o ochronie narodowego dziedzictwa w sytuacji braku własnego państwa i były z natury tymczasowe – ich celem było przekazanie zbiorów przyszłej, wolnej Polsce. Po 1918 r. musiały redefiniować swoje zadania, odchodząc od roli „arki narodowych pamiątek” na rzecz działalności informacyjnej i wystawienniczej. Artykuł wskazuje także na przemiany instytucjonalne w okresie międzywojennym, sygnalizuje dyskusje wokół nowych programów muzealnych (m.in. II Rapperswil 1937) oraz ich szerszy kontekst europejski – od tradycji polskich miejsc pamięci po nowoczesne modele dokumentacyjne, takie jak Mundaneum. Muzeum w Solurze było najmłodsze i najbardziej stabilne spośród polskich muzeów emigracyjnych – funkcjonujące do dziś bez przerwy od 1936 r. dzięki wsparciu władz lokalnych i społeczeństwa szwajcarskiego.

Słowa kluczowe:

muzeum, kolekcja, muzea polskie na Zachodzie, Muzeum Tadeusza Kościuszki w Solurze, Muzeum Narodowe Polskie w Rapperswilu, Biblioteka Polska w Paryżu, Muzeum Mikołaja Kopernika w Rzymie

Pobierz pliki

SiML 27 - s. 11-23

Zasady cytowania

de Rosset, T. F. (2025). Muzeum Kościuszki w Solurze i inne polskie muzea w Europie Zachodniej w latach międzywojennych. Studia I Materiały Lubelskie, 27. https://doi.org/10.61464/siml.179

Cited by / Share

Bibliografia

ab, Tam, gdzie Kościuszko życie zakończył Min. Beck zainaugurował piękne muzeum pamiątek, „Express Poranny” 1936, nr 274, s. 3.

Acacias, Obchód stulecia zgonu Kościuszki w Szwajcarii, „Głos” 1917, nr 241, s. 4.

A.N., Otchłań, „Gazeta Warszawska” 1928, nr 277, s. 3.

A.N., Rapperswil do Poznania, „Gazeta Warszawska Poranna” 1926, nr 255, s. 4.

A.T.E., Muzeum Kościuszki, „Kurier Warszawski” 1936, nr 266, s. 6.

Adamska Magdalena, Kilka uwag na temat historii kolekcji graficznej Macieja Wodzińskiego, [w:] Polskie kolekcjonerstwo grafiki. Ludzie i instytucje, red. Ewa Frąckowiak, Anna Grochala, Warszawa 2008, s. 33–41.

Bąbiak Grzegorz P., Funeralia narodowe. Pogrzeby patriotyczne Polaków w czasach niewoli, Warszawa 2016.

Chankowski Andrzej S., Muzeum Polski Współczesnej w Rapperswilu, „Rocznik Biblioteki Narodowej” 1996, nr 32, s. 281–314.

Chwalewik E., Zbiory polskie. Archiwa, biblioteki, gabinety, galerie, muzea i inne zbiory pamiątek przeszłości, t. 2, Warszawa–Kraków 1927.

Co słychać za kordonem? Dom Kościuszki do sprzedania, „Polak-Katolik” 1911, nr 80, s. 3.

Das Kosciuszko-Museum in Solothurn nach den Dokumenten von 1933–1944. Sammlung der Dokumente/ Muzeum Kościuszki w Solurze wedle dokumentów z lat 1933–1944. Zbiór dokumentów/ Le Musée Kosciuszko à Soleure d’après les documents des années 1933–1944. Recueil de documents, wybór i red. Jean A. Konopka, Suzanne Leisi Konopka, Solothurn 1996.

Delaperrière Maria, Zygmunt Lubicz-Zaleski, fondateur des études polonaises en France et médiateur culturel, „Revue des etudes slaves” 2020, nr 1–2, s. 29–43.

Dom Kościuszki w Solurze, „Nowiny” 1879, nr 183, s. 2–3.

Dziwoki Julia, Wystawy czasowe w Muzeum Polskim w Rapperswilu organizowane w latach 1936–1990, „Prace Naukowe Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie” 2010, nr 11, s. 119–131.

Echo obchodu kościuszkowskiego w Solurze, „Przegląd Wieczorny” 1917, nr 273, s. 2.

Folga-Januszewska Dorota, Muzeum definicja i pojęcie, czym jest muzeum dzisiaj, „Muzealnictwo” 2008, nr 49, s. 200–203.

Halecki Oskar, Sprawa Rapperswilu a stosunki kulturalne między Polską a Szwajcarią, „Przegląd Warszawski” 1924, nr 32,s. 177–181.

Jastrzębowska Elżbieta, Drugi Rapperswil i jego kustosz, „Rocznik Biblioteki Narodowej” 2004, nr 36, s. 275–298.

K. Wł. W[ójcicki], Pokój Tadeusza Kościuszki w Solurze, „Tygodnik Ilustrowany” 1869, nr 63, s. 595–598.

Katalog zbiorów kościuszkowskich znajdujących się w Muzeum Narodowem w Rapperswylu, odbitka z: Albumu Muzeum Narodowego w Rapperswylu, t. IV, Kraków 1894, https://polona.pl/item-view/64ab74e1-dd2e-445d-8ea9-71ee5b008cc5?page=50 [dostęp: 20.05.2025].

Kłosowicz Barbara, Pamięć o Tadeuszu Kościuszce, „Cenne, Bezcenne, Utracone” 2002, nr 2, s. 28–29.

Koncert Paderewskiego w Solurze, „Dzień Dobry: Gazeta Codzienna” 1937, nr 60, s. 2.

Konopka Jan A., Fundatorzy i dobroczyńcy Muzeum Kościuszki w Solurze, referat na Stałej Konferencji Muzeów, Archiwów i Bibliotek Polskich na Zachodzie (SKMABPZ), Rapperswil 2015; https://mabpz.org/publikacje-b/publikacje-sesja-2016-0038-xxxviii [dostęp: 15.05.2025].

Konopka Jan A., Kościuszko en Suisse, „Annales. Academie Polonaise des Sciences. Centre Scientifique à Paris” 2017–2018,vol. 19, s. 121–140.

Konopka Jan A., Ślady emigrantów polskich w zbiorach Muzeum Kościuszki w Solurze, referat na Stałej Konferencji Muzeów, Archiwów i Bibliotek Polskich na Zachodzie (SKMABPZ), Londyn 2016; https://mabpz.org/publikacje-b/publikacje-sesja-2016-0038-xxxviii [dostęp: 15.05.2025].

Kronika. Dom Kościuszki do sprzedania, „Gazeta Kujawska” 1911, nr 83, s. 1.

Lewak A., O przyszłość Rapperswilu, „Przegląd Warszawski” 1925, nr 40, s. 63–65.

Lewak Adam, Rapperswil, „Przegląd Warszawski” 1924, nr 31, s. 94–99.

Literatura-Nauka-Sztuka. Francja, „Czas” 1935, nr 129, s. 3.

Łucka Anna, Pamięć Tadeusza Kościuszki we Francji (w 200 rocznicę insurekcji kościuszkowskiej), „Notatki Płockie” 1994, nr 3, s. 21–24.

Mencfel Michał, „Muzeum” w XVIII wieku. Z dziejów semantyki pojęcia, „Acta Universitatis Nicolai Copernici. Zabytkoznawstwo i Konserwatorstwo” 2021, t. 52, s. 9–23.

Mońkiewicz Bronisława, Musée Adam Mickiewicz a Paris. Notice explicative a 1’usage des visiteurs, Paris 1929.

Morkowski Janusz, Muzeum Kościuszki w Solurze, referat na Stałej Konferencji Muzeów, Archiwów i Bibliotek Polskich na Zachodzie (SKMABPZ), Fawley Court 1989; https://mabpz.org/publikacje-b/publikacje-sesja-2016-0038-xxxviii [dostęp: 15.05.2025].

Muszkowski J., Zbiory rapperswilskie w Warszawie, „Kurjer Warszawski” 1927, nr 348, s. 5-6.

Muzeum Kościuszki w Solurze, „Kurier Warszawski” 1936, nr 272, s. 26.

Muzeum Narodowe w Rapperswilu, „Wola Ludu” 1925, nr 6, s. 2.

Najcenniejszy kapitał moralny ludzkości. Mowa p. ministra Becka na otwarciu Muzeum Kościuszki w Solurze, „Express Poranny” 1936, nr 271, s. 3.

Pierre Nora, Między pamięcią i historią: lieux de memoire, tłum. P. Mościcki, „Tytuł roboczy: Archiwum” 2009, nr 2, s. 4–12.

Obchód kościuszkowski w Szwajcarii, „Kurier Polski” 1917, nr 282, s. 2.

Obchód kościuszkowski w Szwajcarii, „Kurier Warszawski” 1917, nr 293, s. 2.

Otwarcie muzeum Kościuszkowskiego w Solurze, „Kurier Polski” 1936, nr 267, s. 2.

Otwarcie muzeum Kościuszkowskiego w Solurze, „Kurier Poranny” 1936, nr 270, s. 5.

Pietrzycki Jan, W kościuszkowskiej Solurze, „Kurier Warszawski” 1917, nr 221, s. 3–4.

Pietrzycki Jan, Ze wspomnień i pamiątek po Kościuszce, „Kurier Warszawski” 1917, nr 285, s. 3–4.

Piskurewicz Jan, Ośrodek kopernikański w Rzymie i jego twórcy w drugiej połowie XIX wieku, „Komunikaty Warmińsko-Mazurskie” 2013, nr 3, s. 523–531.

Pokłosie. Dom Kościuszki do sprzedania, „Słowo” 1911, nr 95, s. 4.

Pomian Krzysztof, Muzeum. Historia światowa, t. 1: Od skarbca do muzeum, Gdańsk 2023.

Pułaski Franciszek, Biblioteka Polska w Paryżu w Latach 1893–1948, Paryż 1948.

Rawita-Gawroński Franciszek, Co zrobić z Muzeum w Rapperswilu, „Kurier Warszawski” 1921, nr 143, s. 5–6.

Rosset Tomasz F. de, Dom Balzaka w Paryżu – próba muzeum biograficznego (2018), https://muzeumpamieci.umk.pl/?p=6878 [dostęp: 2.06.2025].

Rosset Tomasz F. de, Legat Macieja Wodzińskiego dla Biblioteki Polskiej w Paryżu, „Akta Towarzystwa Historyczno-Literackiego w Paryżu” 1993, nr 2, s. 1–46.

Rosset Tomasz F. de, Polskie kolekcje i zbiory artystyczne we Francji w latach 1795–1919. Między „skarbnicą narodową” a galerią sztuki, Toruń 2005.

Rozmaitości. O dom Kościuszki w Solurze, „Polak-Katolik” 1912, nr 194, s. 4.

Ryszkiewicz Andrzej, Ksawery Branicki i polonika na zamku w Montrésor, [w:] tegoż, Kolekcjonerzy i miłośnicy, Warszawa 1981, s. 102–196.

Sawicka Stanisława, Zbiory graficzne Biblioteki Polskiej w Paryżu. Na marginesie wystawy sztychów w Kamienicy Baryczków w Warszawie, „Grafika” 1931, nr 5, s. 26–37.

Smolka Franciszek, Dom Kościuszki do sprzedania, „Kurier Warszawski” 1912, nr 214, s. 10.

Smulski Grzegorz, Pamiątki kościuszkowskie w Solurze i Zuchwilu, „Dzwon Polski” 1906, nr 229, s. 1-2.

Stulecie Kościuszki w Szwajcarii, „Kurier Polski” 1917, nr 219, s. 2.

Telegramy. Obchód kościuszkowski w Solurze, „Gazeta Poranna za 2 Grosze” 1917, nr 285, s. 4.

Tołysz Aldona, Kwestionariusze dla muzeów – próby ewidencji zbiorów publicznych w Polsce w dwudziestoleciu międzywojennym, [w:] Muzeum XXI wieku. W 100-lecie I zjazdu muzeów polskich w Poznaniu, t. 2, red. G. Radecki, Poznań 2024, s. 11–26.

Treter Mieczysław, Muzea współczesne, Warszawa 2019 (edycja oryginalna 1915).

Uroczysty obchód w Solurze, „Kurier Warszawski” 1936, nr 267, 2-3.

WAT, Obchód kościuszkowski w Solurze, „Nowa Gazeta” 1917, nr 513, s. 1.

Z blizka i z daleka. Muzeum Polskie w Rapperswilu, „Przegląd Wieczorny” 1924, nr 163, s. 3.

Zbiory Polskiego Muzeum Narodowego w Rapperswilu. Katalog XXV wystawy Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przeszłości w kamienicy Baryczków, Warszawa 1928.

Z komisji budżetowej, „Kurier Warszawski” 1925, nr 37, s. 2.

Z Senatu, „Dziennik Rawicki” 1925, nr 178, s. 2.

Zobor Henryk, Co będzie z Muzeum Narodowem w Rapperswilu? Czy pp. Ministrowie Seyda i Głąbiński zapomnieli o własnych wnioskach i uchwałach, „Express Poranny” 1923, nr 188, s. 2.

[Zygmunt Wasilewski], Rzut oka na dzieje Muzeum Narodowego w Rapperswylu (1869-1893), odbitka z tomu IV „Albumu Muzeum Narodowego w Rapperswylu”, Kraków 1894, s. I–XX.

[-], „Kurier Codzienny” 1879, nr 154, s. 2.

[-], „Polak” 1837, cz. 1. posz. 5, s. 48.