https://doi.org/10.61464/siml.61
Artykuł prezentuje namysł nad badaniami historii Kresów uwikłanymi w różnie rozumianą, często zideologizowaną politykę historyczną. Rozważania autora koncentrują się na wczesnohistorycznym terenie pogranicznym, jakim są Grody Czerwieńskie, jako przykładzie koegzystencji różnych wspólnot etnicznych i politycznych. Wczesnodziejowe stanowisko archeologiczne zaprezentowane jest w kontekście współczesnych dyskusji nad terenami łączącymi kulturę łacińską i prawosławną, będącymi swego rodzaju prefiguracją „kresów“. Prowadzone przez autora analizy dowodzą aktualności badań archeologicznych wobec współczesnych stanowisk badawczych i obiegowych sądów, pokazując niepoddającą się łatwej identyfikacji przestrzeń pomiędzy Wschodem i Zachodem. Takie spojrzenie na sytuacją Grodów Czerwieńskich może pozwolić na krytyczną ocenę etnicznych i narodowych identyfikacji formułowanych przez nowoczesną historigrafię, rzutowanych w przeszłość, w poszukiwaniu źródła polityki tożsamościowej. Artykuł zawiera precyzyjną rekonstrukcję debat nad kulturowym położeniem Grodów Czerwieńskich zarówno w polityce historycznej II Rzeczypospolitej, PRL, jak i po 1989 roku.
Pobierz pliki
Zasady cytowania
Cited by / Share
Bibliografia
Aust Martin, Polen und Russland im Streit um die Ukraine. Konkurrierende Erinnerungen an die Kriege des 17. Jahrhunderts in den Jahren 1934 bis 2006, Forschungen zur osteuropäischen Geschichte 74, Wiesbaden 2009.
Benecke Werner, Die Kresy – ein Mythos der polnischen Geschichte, [w:] Politische Mythen im 19. und 20. Jahrhundert in Mittel- und Osteuropa, Tagungen zur Ostmitteleuropa-Forschung 24, red. H. Hein-Kircher, H. Henning Hahn, Marburg 2006, s. 257–278.
Bieszk Janusz, Królowie Lechii i Lechici w dziejach, Warszawa 2017.
Błachowska Katarzyna, Cherven’ Towns: ‘gold apple’ of archaeology – ‘gordian knot’ of historiography. The region’s history up to 1340 in the perspective of Polish, Russian and Ukrainian historians, 18th–20th century = Grody Czerwieńskie:„złote jabłko archeologii” – „węzeł gordyjski” historiografii. Dzieje regionu do roku 1340 w ujęciu historyków polskich, rosyjskich i ukraińskich, XVIII–XX w., [w:] From Cherven
Towns to Curzon Line. The lands on the Middle Bug during the Middle Ages and the historiographic perspective on the formation of Poland’s eastern border, 18th–21st cc. = Od Grodów Czerwieńskich do linii Curzona. Dzieje środkowego
Pobuża w wiekach średnich oraz postrzeganie formowania się wschodniej granicy Polski w historiografii XVIII–XXI w., vol. II, red. M. Wołoszyn, Kraków–Leipzig–Rzeszów–Warszawa 2017, s. 17–594.
Błachowska Katarzyna, Dzieje Rusi w badaniach historyków lwowskich dwudziestolecia międzywojennego, [w:] Wielokulturowe środowisko historyczne Lwowa w XIX i XX w., t. 3, red. J. Maternicki, L. Zaszkilniak, Rzeszów 2005.
Brather Sebastian, Ethnische Interpretationen in der frühgeschichtlichen Archäologie. Geschichte, Grundlagen und Alternativen, Ergänzungsbände zum Reallexikon der Germanischen Altertumskunde 42, Berlin 2004.
Brather Sebastian, Slawenbilder. ‘Slawische Altertumskunde’im 19. und 20. Jahrhundert, [w:] Archaeology and Identity. Central and East Europe in the Early Middle Ages, red. S. Brather, V. Spinei, G. Bilavschi, Bucureşti 2008, s. 87–128.
Brzostowicz Michał, Osiągnięcia Józefa Kostrzewskiego w badaniach nad wczesnym średniowieczem w Polsce, „Fontes Archaeologici Posnanienses” 2014, 50/1, s. 89–100.
Buko Andrzej, Czy Józef Kostrzewski był badaczem wczesnego średniowiecza?, „Fontes Archaeologici Posnanienses” 2014, 50/1, s. 101–110.
Buko Andrzej, Identyfikacja etniczna w archeologii wczoraj i dziś: nadzieje i rozczarowania, [w:], Myśl badawcza Aleksandra Gardawskiego, red. H. Taras, Lublin 2015, s. 203–217.
Chochorowski Jan, Tadeusz Sulimirski (1898–1983) – patriota i uczony, [w:] Od Bachórza do Światowida ze Zbrucza. Tworzenie się słowiańskiej Europy w ujęciu źródłoznawczym. Księga jubileuszowa Profesora Michała Parczewskiego, red. B. Chudzińska, M. Wojenka, M. Wołoszyn, Kraków–Rzeszów 2016, s. 783–806.
Curta Florian, The changing image of the Early Slavs in the Rumanian historiography and archaeological literature. A critical survey, [w:] Text, context, history, and archaeology: studies in Late Antiquity and the Middle Ages, red. F. Curta, V. Spinei, Bucureşti 2009, s. 131–216.
Dunin-Wąsowicz Tadeusz, Głos w dyskusji, [w:] Ziemie polskie w X wieku i ich znaczenie w kształtowaniu się nowej mapy Europy, red. H. Samsonowicz, Kraków 2000, s. 251–253.
Durczewski Zdzisław, Stary Zamek w Grodnie w świetle wykopalisk dokonanych w latach 1937–1938, Grodno 1939.
Dwie nowe placówki kulturalne m. Lwowa, „Gazeta Lwowska”, R. 129 (2 XII 1936), s. 2.
Eine hervorragend nationale Wissenschaft. Deutsche Prähistoriker zwischen 1900 und 1995, red. H. Steuer, Berlin–New York 2001.
Europas Mitte um 1000, vol. I–III, red. A. Wieczorek, H. M. Hinz, Stuttgart 2000. Frontiers in the Middle Ages, red. O. Merisalo, P. Pahta, Louvain-la–Neuve 2006.
Gieysztor Aleksander, L’Europe chretienne autour de l-an mille et ses nouveraux adherents, [w:] red. P. Urbańczyk, Early Christianity in Central and East Europe, Warszawa 1997, s. 13–20.
Grala Hieronim, Rzeczpospolita Szlachecka – twór kolonialny?, [w:] J. Kieniewicz (red.), Perspektywy kolonializmu w Polsce, Polska w perspektywie kolonialnej (Debaty Artes Liberales 10), Warszawa 2016, s. 275–299.
Grenze und Grenzüberschreitung im Mittellater. 11. Symposium des Mediävistenverbandes vom 14. bis 17. März 2005 in Frankfurt an der Oder, red. U. Knefelkamp, K. Bosselmann-Cyran, Berlin 2007.
Grenzräume und Grenzüberschreitung im Vergleich. Der Osten und der Westen des mittelalterlichen Lateineuropa, red. K. Herbers, N. Jaspert, Berlin 2007.
Grossman Anna, Biskupin w ‘międzyczasach’. Katalog powinności, [w:] Z badań nad kulturą społeczeństw pradziejowych i wczesnośredniowiecznych. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Bogusławowi Gedidze w osiemdziesiątą rocznicę urodzin przez przyjaciół, kolegów i uczniów, red. J. Kolendo, A. Mierzwiński, S. Moździoch, L. Żygadło, Wrocław 2013, s. 747–759.
Hadler Frank, Der Magna-Moravia-Mythos zwischen Geschichtsschreibung und Politik im 19. und 20. Jahrhundert, [w:] Geschichtliche Mythen in den Literaturen und Kulturen Ostmittel- und Südosteuropas, red. E. Behring, L. Richter, W. Schwarz, Stuttgart 1999, s. 275–289.
Hadler Frank, Drachen und Drachentöter. Das Problem der nationalgeschichtlichen Fixierung in den Historiographien Ostmitteleuropas nach dem Zweiten Weltkrieg, [w:] Die Nation schreiben. Geschichtswissenschaft im internationalen Vergleich, red. Ch. Conrad, S. Conrad, Göttingen 2002, s. 137–164.
Historie Polski w XIX wieku, red. A. Nowak, t. 5, Warszawa 2015.
Hoppadietz Ralf, Reichenbach Karin, Nationalist Appropriations of Open-air Museums and Prehistory Re-enactment in Germany and Poland: Past and Current Trends of the Politicisation of Archaeological Heritage, [w:] Heritage and Society, red. R. Kusek, J. Purchla, Kraków 2019, s. 207–232.
Jakimowicz Roman, Szlak wyprawy kijowskiej Bolesława Chrobrego w świetle archeologji (próba ujęcia zagadnień wczesnohistorycznych Wołynia), Równe 1933.
Jamka Rudolf, Wyniki badań wykopaliskowych na kopcu Krakusa w Krakowie, „Slavia Antiqua” 1965, nr 12, s. 183–233.
Janeczek Andrzej, Ruś w Koronie: stara nazwa i nowa tożsamość regionalna (po aneksji w połowie XIV wieku), [w:] red. A. Janeczek, M. Parczewski, M. Dzik, Pogranicza w polskich badaniach mediewistycznych (Materiały z V Kongresu Mediewistów Polskich, t. 3), Rzeszów 2019, s. 149–176.
Janeczek Andrzej, Zróżnicowanie etniczne wobec integracji państwowej i stanowej w późnośredniowiecznej Polsce, [w:] red. S. Gawlas, Historia społeczna późnego średniowiecza. Nowe badania, Warszawa 2011, s. 359–386.
Janeczek Andrzej, Ruś Czerwona – perypetie z nazwą, [w:] Ruś w epoce najazdów mongolskich, „Colloquia Russica”, t. 3, 2013, s. 227–229.
Kalaga Joanna, Historia i stan badań, [w:] Sutiejsk. Gród pogranicza polsko-ruskiego w X–XIII w. Studium interdyscyplinarne, red. J. Kalaga, Warszawa–Pękowice 2013, s. 17–19.
Karwińska Anna, Małe ojczyzny – między pamięcią a mitem. Przykład Kresów, [w:] red. B. Tracz, Pamięć Kresów. Kresy w pamięci, Katowice–Gliwice–Warszawa 2019, s. 11–25.
Kłoczowski Jerzy, Młodsza Europa. Europa Środkowo-Wschodnia w kręgu cywilizacji chrześcijańskiej średniowiecza, Warszawa 1998.
Kobyliński Zbigniew, Rutkowska Grażyna, Propagandist use of history and archaeology in justification of Polish rights to the ‘Recovered Territories’ after World War II, „Archeologia Polona” 2005, nr 43, s. 51–124.
Kolbuszewski Jacek, Kresy, Wrocław 1996.
Kosiński Tomasz, Rodowód Słowian, Warszawa 2017.
Kostrzewski Józef, Kultura prapolska, Prace Instytutu Zachodniego 11, Poznań 1947, s. 7.
Kowal Paweł, Testament Prometeusza. Źródła polityki wschodniej III Rzeszpospolitej, Warszawa–Wojnowice 2018.
Kozłowski Stefan K., Archeologii wczesnodziejowej polskie początki, „Fontes Archaeologici Posnanienses” 2014, 50/1, s. 199–203.
Kronika halicko-wołyńska. Kronika Romanowiczów, red. D. Dąbrowski, A. Jusupović, Kraków–Warszawa 2017, s. 114.
Kukiel Marian, Polskie nauki historyczne w niewoli, „Teki Historyczne”, t. 7, 1955, s. 39–50.
Kulesza Ryszard, Kowalewski Krzysztof, Zrozumieć przeszłość. Starożytność i średniowiecze. Podręcznik do historii dla liceum ogólnokształcącego i technikum, Warszawa 2013.
Kurnatowska Zofia, Archeolodzy wobec politycznej wymowy swoich źródeł, [w:] Dawne kultury w ideologiach XIX i XX wieku, red. J. Olko, Warszawa 2007, s. 37–47.
Kurnatowska Zofia, Kurnatowski Stanisław, Der Einfluss nationalistischer Ideen auf die mitteleuropäische Urgeschichtsforschung, [w:] Deutsche Ostforschung und polnische Westforschung im Spannungsfeld von Wissenschaft und Politik. Disziplinen im Vergleich, red. J. Piskorski, J. Hackmann, R. Jaworski, Osnabrück–Poznań 2002, s. 93–103.
Lau Carola, Erinnerungsverwaltung, Vergangenheitspolitik und Erinnerungskultur nach 1989: Institute für nationales Gedenken im östlichen Europa im Vergleich, Göttingen 2017.
Lech Jan, Z badań polsko-ukraińskich związków w archeologii do II wojny światowej, „Przegląd Archeologiczny” 2006, nr 54, s. 5–59.
Lolo Radosław, Pieńkowska Anna, Towalski Rafał, Historia i społeczeństwo. Historia wokół nas. Podręcznik dla szkoły podstawowej, klasa 5, Warszawa 2009.
Lübke Christian, „Germania Slavica” und „Polonia Ruthenica”, [w:] Grenzräume und Grenzüberschreitungen im Vergleich, red. K. Herbers, N. Jaspert, Berlin 2007, s. 175–190.
Lübke Christian, Piotrowski Marcin, Wołoszyn Marcin, Bevor Skrzetuski Bohun kennenlernte. Die Archäologie und das mittelalterliche Grenzgebiet zwischen Polen und der Alten Rus’, Mitropa. Jahresheft des Geisteswissenschaftliches Zentrums Geschichte und Kultur Ostmitteleuropas (GWZO), Jahrgang 2012, s. 8–15.
Lübke Christian, Wołoszyn Marcin, Zanim Skrzetuski poznał Bohuna – archeologia o pograniczu polsko-ruskim, „Archeologia Żywa”, nr 6 (58; 2011), s. 40–45.
Ludat Herbert, Das sowjetische Geschichtsbild Polens, Zeitschrift für Ostforschung 1 (1952), s. 371–387.
Ludat Herbert, Die polnische Wissenschaft im Sog Moskaus, Osteuropa 2 (1952), s. 86–93.
Makarski Władysław, Pogranicze polsko-ruskie do połowy wieku XIV. Studium językowo-etniczne, Lublin 1996.
Maleczyński Karol, Mańkowski Tadeusz, Pohorecki Feliks, Tyrowicz Marian, Lwów i ziemia czerwieńska, Lwów 1939.
Matassa Freda, The Role of the museum in the 21st Century, [w:] I Kongres Muzealników Polskich, red. M. Wysocki, Warszawa 2015, s. 269–274.
Matwijów Maciej, Walka o lwowskie dobra kultury w latach 1945–1948, Wrocław 1996.
Matwijowski Krystyn J., Lwowscy historycy współtwórcami wrocławskiego ośrodka badań historycznych, [w:] W kręgu myśli Władysława Czaplińskiego, Wrocławskie Prace z Historii Nowożytnej 1, red. F. Wolański, L. Ziatkowski, Wrocław 2016, s. 15–25.
Medieval Frontiers: Concepts and Practices, red. D. Abulafia, N. Berend, Cambridge 2002.
Mędrzecki Włodzimierz, Język dialogu historyków polskich i ukraińskich na przełomie XX i XXI wieku, [w:] Na pograniczu ‘nowej Europy’. Polsko-ukraińskie sąsiedztwo, red. M. Zowczak, Warszawa 2010, s. 45–52.
Mędrzecki Włodzimierz, Kresowy kalejdoskop: wędrówki przez ziemie wschodnie Drugiej Rzeczypospolitej 1918–1939, Warszawa 2018.
Między nauką a popularyzacją. Muzea i parki archeologiczne, red. S. Czopek, J. Górski, Kraków 2016.
Musin Aleksander, Wołoszyn Marcin, Newly-Converted Europe – Digging In. An archaeological afterword, [w:] Rome, Constantinople and Newly-Converted Europe: Archaeological and Historical Evidence, t. 2, red. M. Salamon, M. Wołoszyn, A. Musin, P. Špehar, M. Hardt, M. P. Kruk, A. Sulikowska-Gąska, Kraków–Leipzig–Rzeszów–Warszawa 2012, s. 683–711.
Natanson-Leski Jan, Rozwój terytorialny Polski do roku 1572.
Od czasów najdawniejszych do okresu przebudowy państwa w latach 1569–1572, Warszawa 1964.
National History and Imperial History: A Look at Polish-Russian Historiographical Disputes on the Borderlands in the Nineteenth and Twentieth Centuries, [w:] Disputed Territories and Shared Pasts. Overlapping National Histories in Modern Europe, Writing the Nation 6, red. T. Frank, F. Hadler, Basingstoke 2011, s. 125–151.
Nora Pierre, Między pamięcią i historią. Les lieux de Mémoire, „Tytuł Roboczy: Archiwum” 2009, nr 2.
Obolensky Dimitri, The Byzantine Commonwealth. Eastern Europe, 500–1453, Suffolk 1971.
Pamięć Kresów – Kresy w pamięci, red. B. Tracz, Katowice–Gliwice–Warszawa 2019.
Parczewski Michał, Początki kształtowania się polsko-ruskiej rubieży etnicznej w Karpatach. U źródeł rozpadu Słowiańszczyzny na odłam wschodni i zachodni, Kraków 1991.
Pariser Eli, The Filter Bubble: What the Internet Is Hiding from You, New York 2011.
Pasternak Jarosław, Katedra halicka w Kryłosie, „Biuletyn Historii Sztuki i Kultury” 1938, 6/1, s. 57–65.
Paszkiewicz Henryk, Polityka ruska Kazimierza Wielkiego, Kraków 2002 (reprint).
Pawleta Michał, Przeszłość jako źródło przyjemności, „Przegląd Archeologiczny” 2001, nr 59, s. 27–54.
Pawleta Michał, Przeszłość we współczesności. Studium metodologiczne archeologicznie kreowanej przeszłości w przestrzeni społecznej, Poznań 2016.
Piotrowska Danuta, Biskupin – ideologie – kultura, [w:] red. B. Gediga, W. Piotrowski, Archeologia, kultura, ideologie, Biskupińskie Prace Archeologiczne, nr 3, Biskupin–Warszawa 2004, s. 91–155.
Piotrowska Danuta, Z działalności instytucji II Rzeczpospolitej chroniących zabytki archeologiczne na zachodniej Ukrainie, „Przegląd Archeologiczny” 2006, nr 54, s. 61–98.
Pomian Krzysztof, Archeologia, historia, naród, [w:] Archeologia toruńska. Historia i teraźniejszość. Materiały z konferencji naukowej zorganizowanej z okazji 140-lecia muzealnych zbiorów archeologicznych w Toruniu. Toruń 16–17 maja 2002, red. B. Wawrzykowska, Toruń 2004, s. 9–15.
Populistic parties in East-Central Europe, red. V. Havlík, A. Pinková, Brno 2012.
Powieść minionych lat, red. F. Sielicki, Wrocław–Warszawa–Kraków 1968, s. 313, 317.
Profesor Leon Kozłowski = Професор Леон Козловський, red. Kozłowski K., Sytnyk O. = С. К. Козловский, О. Ситник, Lwów–Warszawa = Львів–Варшава 2010.
Rhode Gotthold, Die Ostgrenze Polens. Politische Entwicklung, kulturelle Bedeutung und geistige Auswirkung, Köln–Graz 1955, t. 1: Im Mittelalter bis zum Jahre 1401. Rhode Gotthold, Literaturbericht über polnische Geschichte, I, Veröffentlichungen 1945 bis 1958, Historische Zeitschrift. Sonderheft 1 (1962), s. 158–211.
Semkowicz Władysław, Geograficzne podstawy Polski Chrobrego, „Kwartalnik Historyczny” 1925, nr 39/1, s. 258–314.
Sierżęga Paweł, Kazimierz Tyszkowski (1894–1940). Z dziejów nauki polskiej w międzywojennym Lwowie, Rzeszów 2011.
Silverman Helaine, Contested cultural heritage. A selective historiography, [w:] Contested Cultural Heritage. Religion, Nationalism, Erasure, and Exclusion in a Global World, red. H. Silverman, New York 2011, s. 1–49.
Śladami przeszłości. Podręcznik do historii dla klasy pierwszej gimnazjum, red. S. Roszak, Straszyn 2009, s. 205.
Snyder Timothy, Rekonstrukcja narodów. Polska, Ukraina, Litwa, Białoruś 1569–1999, Sejny 2009.
Snyder Timothy, Skrwawione ziemie. Europa między Hitlerem a Stalinem, Warszawa 2015.
Sowa Jan, Fantomowe ciało króla. Peryferyjne zmagania z nowoczesną formą, Kraków 2011.
Stryjek Tomasz, Jakiej przeszłości potrzebuje przyszłość? Interpretacje dziejów narodowych w historiografii i debacie publicznej na Ukrainie 1991–2004, Warszawa 2007.
Sunstein Cass R., Infotopia. How many minds produce knowledge. Oxford 2006.
Sunstein Cass R., Republic. Divided Democrasy in the Age of social media, Princeton 2017.
Symboliczne i realne podstawy tożsamości społecznej w średniowieczu, red. S. Gawlas, P. Żmudzki, Warszawa 2017.
Szczerbowski Adam, Grody Czerwieńskie w ziemi nadbużańskiej (W dziewięćsetną rocznicę śmierci Bolesława Chrobrego), „Przegląd Lubelsko-Kresowy” 1925, nr 9, s. 1–15.
Szczerek Zimowit, Tatuaż z tryzubem, Wołowiec 2015.
The uses of the middle Ages in modern European states. History, Nationhood and the Search for Origins, red. R. J. W. Evans, G. P. Marchal, Basingstoke 2011.
Tomaszewski Jerzy, Ojczyzna nie tylko Polaków: mniejszości narodowe w Polsce w latach 1918–1939, Warszawa 1985.
Tyszkiewicz Jan, Uwagi o działalności politycznej St. Zakrzewskiego, [w:] Historia–Mentalność–Tożsamość. Miejsce i rola historii oraz historyków w życiu narodu polskiego i ukraińskiego w XIX i XX wieku, red. J. Pisulińska, P. Sierżęga, L. Zaszkilniak, Rzeszów 2008, s. 459–470.
Wendland Anna V., Stadtgeschichtskulturen. Lemberg und Wilna als multiple Erinnerungsorte, [w:] red. M. Aust, K. Ruchniewicz, S. Troebst, Verflochte Erinnerungen. Polen und seine Nachbarn im 19. und 20. Jahrhundert, Visuelle Geschichtskultur, 3, Köln–Weimar–Wien 2009, s. 31–60.
Wołoszyn Marcin, Die frühmittelalterlichen orthodoxen Devotionalien in Polen und die Entstehung der ältesten Ostgrenze Polens. Forschungsgeschichte und Forschungsperspektiven, [w:] Rome, Constantinople and Newly-Converted Europe: Archaeological and Historical Evidence, t. 2, red. M. Salamon, M. Wołoszyn, A. Musin, P. Špehar, M. Hardt, M. P . Kruk, A. Sulikowska-Gąska, Kraków–Leipzig–Rzeszów–Warszawa 2012, s. 225–289.
Wołoszyn Marcin, Europa środkowa a cywilizacja bizantyńsko-ruska w X–XIII w. – próba interpretacji źródeł archeologicznych, „Prace Komisji Środkowoeuropejskiej PAU”, t. 14, 2006, s. 7–48.
Wołoszyn Marcin, Polish-Ruthenian borderland, including Cherven’ Towns, in the research of Polish, Ukrainian, Russian, and German archaeologists and historians in 19th–21st centuries = Pogranicze polsko-ruskie, w tym Grody Czerwieńskie w badaniach polskich, ukrańskich, rosyjskich i niemieckich archeologów i historyków w XIX–XXI w., [w:] From Cherven’ Towns to Curzon Line. The lands on the Middle Bug during the Middle Ages and the historiographic perspective on the formation of Poland’s eastern border, 18th–21st cc. = Od Grodów Czerwieńskich do linii Curzona. Dzieje środkowego Pobuża w wiekach średnich oraz postrzeganie formowania się wschodniej granicy Polski w historiografii XVIII–XXI w., vol. II, red. M. Wołoszyn, Kraków–Leipzig–Rzeszów–Warszawa 2017, s. 443–534.
Wołoszyn Marcin, Wie betreibt man Archäologie in einem Land, in dem es nur um „warmes Wasser aus dem Wasserhahn“ geht? Zur frühgeschichtlichen Archäologie in Polen nach der Wende, [w:] Quo Vadis Frühgeschichtliche Archäologie? Studien zu Späta ntike und Frühmittelalter 9, red. J. Drauschke, R. Prien, Hamburg 2020, s. 185–267.
Wood Ian, The Modern Origins of the Early Middle Ages, Oxford 2013.
Wójcik Artur, Fantazmat Wielkiej Lechii. Jak pseudonauka zawładnęła umysłami Polaków, Oświęcim 2019.
Wóycicka Zofia, Pamięć społeczna. Aktualne dyskusje i nurty badawcze, [w:] Symboliczne i realne podstawy tożsamości społecznej w średniowieczu, red. S. Gawlas, P. Żmudzki, Warszawa 2017, s. 102–120.
Wysiedlenia, wypędzenia i ucieczki 1939–1959. Atlas ziem Polski, Warszawa 2008.
Zernack Klaus, Ostkolonisation‘ in universalgeschichtlicher Perspektive, [w:] Universalgeschichte und Nationalgeschichten, red. G. Hübinger et al., Freiburg 1994, s. 105–116.
Zernack Klaus, Schwerpunkteund Entwicklungslinien der polnischen Geschichtswissenschaft nach 1945, Historische Zeitschrift. Sonderheft 5 (1974), s. 202–323.
Zowczak Magdalena, O długim trwaniu Polaków na Podolu. Imponderabilia tożsamości, [w:] Podole i Wołyń. Szkice etnograficzne, red. Ł. Smyrski, M. Zowczak, Warszawa 2003, s. 9–76.
Żuchowicz Roman, Wielka Lechia. Źródła i przyczyny popularności teorii pseudonaukowej okiem historyka, Warszawa 2018.
Білоцерківський Василь Я., Історія України, Київ 2007.
Лях Poман Д., Темірова Надія Р., Історія України. З найдавнішіх часів до XV ст. Підручник для 7-го класу середніх шкіл, Київ 2000.
Drużyna Grodów Czerwieńskich: https://www.facebook.com/Drużyna-Grodów-Czerwieńskich-296891560354574/ //
http://woje.pl [dostęp: 20.12.2017].
Hardy Samuel A., Quantitative analysis of open-source data on metal detecting for cultural property: Estimation of the scale and intensity of metal detecting and the quantity of metal-detected cultural goods, Cogent Social Sciences 2017, 3: https://www.cogentoa.com/article/10.1080/23311886.2017.1298397 [dostęp: 06.06.2019].
http://www.biskupin.pl/wydarzenie/xxv-jubileuszowy-festyn-archeologiczny [dostęp: 06.06.2019].
https://slowianowierstwo.wordpress.com/2014/10/02/grodyczerwienskie-monumentalne-falszerstwo-historii [dostęp: 20.12.2017].
Isakowicz-Zalewski Tadeusz: http://www.klubinteligencjipolskiej.pl/2015/08/ks-tadeusz-isakowicz-zaleskinie-bedziepojednania-bez-prawdy [dostęp: 20.12.2017].
Nowak Andrzej, Początek sporu o Europę wschodnią, „Gość Niedzielny” 2014, nr 20: http://gosc.pl/doc/1999421.Poczatek-sporu-o-Europe-Wschodnia [dostęp: 20.12.2017].
Stobiecki Rafał, Historia narodowa wobec historii imperialnej. Z dziejów polsko-rosyjskich sporów historiograficznych w XIX i XX wieku, „Czasopismo Naukowe Kultura i Historia”: https://www.kulturaihistoria.umcs.lublin.pl/archives/3018 [dostęp: 20.12.2017].