Przeszłość i przyszłość placu Litewskiego z perspektywy badań archeologicznych

Rafał Niedźwiadek

doi:10.61464/siml.64

Opublikowane: 2023-12-081

Tom 22 (2020)

Przeszłość i przyszłość placu Litewskiego z perspektywy badań archeologicznych

Rafał Niedźwiadek

Dział: Tematy i problemy

https://doi.org/10.61464/siml.64

Abstrakt

Badania archeologiczne towarzyszące rewitalizacji placu Litewskiego w latach 2016–2017 przyniosły niespodziewane ustalenia nakazujące inne, od dotychczas obowiązującego, odczytanie funkcji, jakie ta przestrzeń przez ostatnie 500 lat pełniła w tkance miejskiej Lublina. Uważany był on za „plac na rozdrożu”, położony na skrzyżowaniu dróg, poza strefą zurbanizowaną. Faktycznie, w jego wschodniej części rozwidlały się szlaki wiodące do Małopolski i Wielkopolski. Dzięki wykonanym badaniom, wiemy jak owe drogi zmieniały swe nawierzchnie i jak długo były użytkowane. Przy traktach, już w późnym średniowieczu, zaczęły powstawać obiekty wystawione w technice szachulcowej, takiej samej, z jakiej korzystano przy wznoszeniu zabudowy miasta ukrytego za murami Kazimierza Wielkiego. Obok domów wyrastały pracownie rzemieślnicze – garncarsko-kaflarskie, rogownicze, metalurgiczne. W okresie nowożytnym wnętrze obecnego placu Litewskiego było stopniowo zabudowywane obiektami świeckimi i sakralnymi. Wśród nich centralne miejsce zajmował kościół oo. Bonifratrów. Przy nim rozwinął się intensywnie użytkowany cmentarz. Chowano tu w zdecydowanej większości dorosłych mężczyzn, których szkielety nosiły ślady urazów. Zapewne ludzie ci byli podopiecznymi zakonników, którzy posiadali rozległą wiedzę medyczną, gdyż pacjenci zmarli z innych powodów niż odniesione rany. Nekropolia przylegała do III linii szańców miejskich, usypanych w latach 20. XVII wieku. W roku 2016 w środkowej części placu odsłonięto fosę oraz bastion z załomami, których bieg został naszkicowany na planie C. V. d’Örken z 1716 roku. Badania archeologiczne towarzyszące rewitalizacji placu Litewskiego dostarczyły także danych o bytności ludzi w tym miejscu w środkowym neolicie oraz we wczesnym średniowieczu. Natknięto się również na ślady działań wojennych z lata 1944 roku. Odkrycia archeologiczne ujawniły i zilustrowały zmiany w funkcjach, jakie pełniły poszczególne części placu Litewskiego na przestrzeni wieków.

Słowa kluczowe:

przeszłość placu Litewskiego, rzemiosło w śródmieściu Lublina, III linia szańców miejskich, kościół Bonifratrów, cmentarz bonifraterski, znaleziska z II wojny światowej

Pobierz pliki

Siml.t.22.s.47-65

Zasady cytowania

Niedźwiadek, R. (2023). Przeszłość i przyszłość placu Litewskiego z perspektywy badań archeologicznych. Studia I Materiały Lubelskie, 22. https://doi.org/10.61464/siml.64

Cited by / Share

Bibliografia

Bortkiewicz Ewa, Dokumentacja naukowo-historyczna. Ciągi piesze ulic Krakowskiego Przedmieścia i Królewskiej w Lublinie, Lublin 1986 (maszynopis w Archiwum WUOZ w Lublinie).

Janus Krzysztof, Ekspertyza dotycząca wystawy stałej w ramach zadania przebudowa Pałacu Lubomirskich na potrzeby Muzeum Ziem Wschodnich Dawnej Rzeczypospolitej w zakresie dyspozycji przestrzennej wnętrz pałacowych i ich adaptacji dla potrzeb tworzonej ekspozycji stałej – badania architektoniczne piwnic - Etap 1, Lublin 2019 (Muzeum Lubelskie, obecnie Muzeum Narodowe w Lublinie).

Matyaszewski Mariusz, Dokumentacja z nadzorów archeologicznych nad pracami ziemnymi związanymi z wymianą instalacji w ulicy Krakowskie Przedmieście w Lublinie. Część II (na odcinku pomiędzy ulicą 3-ga Maja a Placem Łokietka), Lublin 1997, s. 33–34 (maszynopis w Archiwum WUOZ w Lublinie).

Tkaczyk Jacek, Dokumentacja z nadzoru archeologicznego oraz badań ratowniczych przy kamienicy ul. Kowalska 19/Grodzka 36A w Lublinie, Lublin 2013 (maszynopis w Archiwum WUOZ w Lublinie).

Zimny Piotr, Sprawozdanie z badań archeologicznych nad wykonaniem izolacji przeciwwilgociowej ścian fundamentowych budynku Wydziału Politologii UMCS oraz budynku Instytutu Psychologii UMCS w Lublinie, Lublin 2019 (maszynopis w Archiwum WUOZ w Lublinie).

Bednarski Dariusz, Zimny Piotr, „Faster Platz Lublin” w wymowie źródeł archeologicznych, [w:] Krakowskie Przedmieście w 450-lecie Unii Lubelskiej, red. Rafał Niedźwiadek, Lublin 2019, s. 309–335.

Boniewski Karol, Opis historyczny dyecezyi lubelskich, Lublin 1845.

Butkiewicz Marian, Najokazalszy pogrzeb na Lubelszczyźnie w okresie staropolskim: „Pompa funebris” Pawła Sanguszki w świetle ówczesnych relacji, „Rocznik Lubelski”, t. 37, 2011, s. 33–46.

Dybała Jerzy, Plac Litewski w Lublinie: dzieje zabudowy i założenia urbanistycznego, „Roczniki Humanistyczne”, t. 20, 1972, z. 5, s. 71–100.

Gawarecki Henryk, Tylman z Gameren: architektem pałacu Lubomirskich (poradziwiłłowskim) w Lublinie?, „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki”, t. 8, 1963, nr 1, s. 81–89.

Kozak-Zychman Wanda, Szarlip-Myśliwiec Anna, Ludność pochowana na nowożytnym cmentarzu (XVII–XVIII w.) przy kościele ojców bonifratrów w Lublinie, [w:] Lublin. Historia dzielnic w 700. rocznicę lokacji miasta, red. Jacek Chachaj, Hubert Mącik, Dominik Szulc, Lublin 2017, s. 32–54.

Koźmian Kajetan, Pamiętniki Kajetana Koźmiana obejmujące wspomnienia od roku 1780 do 1815 roku, Poznań 1858.

Mitrus Edmund, Wyniki badań archeologicznych reliktów kościoła oo. Bonifratrów na Placu Litewskim w Lublinie, [w:] Kościoły i klasztory Lublina w świetle badań archeologicznych. Skarby z przeszłości, t. 13, red. Ewa Banasiewicz-Szykuła, Lublin 2012, s. 173–193.

Niedźwiadek Rafał, Dzieje placu Litewskiego w perspektywie badań archeologicznych, [w:] Krakowskie Przedmieście w 450-lecie Unii Lubelskiej, red. Rafał Niedźwiadek, Lublin 2019, s. 229–270.

Niedźwiadek Rafał, Obszar Krakowskiego Przedmieścia w okresie wczesnośredniowiecznym, [w:] Krakowskie Przedmieście w 450-lecie Unii Lubelskiej, red. Rafał Niedźwiadek, Lublin 2019, s. 61–87.

Niedźwiadek Rafał, Tkaczyk Jacek, Nowe spojrzenie na dzieje Placu Litewskiego w Lublinie w świetle ustaleń archeologicznych, „Rocznik Lubelski”, t. 43, 2017, s. 285–325.

Nieścioruk Kamil, Analiza i ocena XVIII-wiecznego planu Lublina jako przykład kompleksowych badań dawnych materiałów kartograficznych, „Polski Przegląd Kartograficzny”, t. 39, 2007, nr 2, s. 146–158.

Piwowarska Magdalena, Surmacz Małgorzata, Spacerem po Krakowskim Przedmieściu, [w:] Krakowskie Przedmieście w 450-lecie Unii Lubelskiej, red. Rafał Niedźwiadek, Lublin 2019, s. 271–308.

Plany i widoki Lublina XVII–XXI wiek, red. Marian Harasimiuk, Dagmara Kociuba, Piotr Dymmel, Lublin 2007.

Riabinin Jan, Materiały do historii Lublina 1317–1792, Lublin 1938.

Rozwałka Andrzej, Niedźwiadek Rafał, Dzieje ulicy Krakowskie Przedmieście Lublinie w świetle analizy stratygrafii kulturowej, „Archeologia Polski Środkowo-Wschodniej”, t. 4, 1999, s. 215–231.

Rozwałka Andrzej, Niedźwiadek Rafał, Stasiak Marek, Lublin wczesnośredniowieczny. Studium rozwoju przestrzennego, Warszawa 2006.

Targoński Piotr, Czwarta linia nowożytnych fortyfikacji Lublina z lat 1667–1670, „Rocznik Lubelski”, t. 41, 2015, s. 9–32.

Teodorowicz-Czerepińska Jadwiga, Michalska Grażyna, Michalski Łukasz, Ochrona fortyfikacji miejskich w planach zagospodarowania przestrzennego na przykładzie Lublina, „Fortyfikacje”, t. 8, 1999, s. 120–135.

Tkaczyk Jacek, Archeologiczne peregrynacje w poszukiwaniu najstarszych śladów przedmieścia, [w:] Krakowskie Przedmieście w 450-lecie Unii Lubelskiej, red. Rafał Niedźwiadek, Lublin 2019, s. 157–182.