Koncepcje realizmu w polskiej krytyce artystycznej lat 1945–1955

Karolina Zychowicz

doi:10.61464/siml.79

Opublikowane: 2023-12-111

Tom 20 (2017)

Koncepcje realizmu w polskiej krytyce artystycznej lat 1945–1955

Karolina Zychowicz

Dział: Tematy i problemy

https://doi.org/10.61464/siml.79

Abstrakt

Rozważania na temat istoty realizmu zapoczątkowane w 1945 roku w Polsce stanowiły kontynuację dyskusji prowadzonych w latach 30. XX wieku. Nieprecyzyjne pojęcie „realizm” zdobyło olbrzymią popularność w wypowiedziach krytycznych na przestrzeni lat 1945–1955. Pod pojęciem „realizm” ukrywały się często zjawiska przeciwstawne. Przed wprowadzeniem socrealizmu realizm interpretowano bardzo szeroko, w dużej mierze jako koncepcję unowocześniającą się wraz z rzeczywistością. W 1946 roku najbardziej tradycyjną koncepcję realizmu, dla artystów wywodzących się z kręgu awangardy kontrowersyjną i utożsamianą z naiwnością, prezentował Tadeusz Dobrowolski w kluczowym dla dyskusji o realizmie artykule O hermetyzmie i społecznej izolacji dzisiejszego malarstwa. Z pozycji impresjonistycznych przeciwko tekstowi Dobrowolskiego występowali Stanisław Teisseyre i Zbigniew Pronaszko. Innymi przeciwnikami koncepcji mimetycznego realizmu byli Tadeusz Kantor i Mieczysław Porębski, twierdzący,że sztuka jest odpowiednikiem rzeczywistości. W ich manifeście Pro domo sua, który należy uznać za najbardziej znaną wypowiedź tej grupy teoretyków oraz jedną z najważniejszych manifestacji artystycznych tamtego czasu, pojawiło się wyrażenie „realizm spotęgowany”. Za podsumowanie obrony artystów skupionych wokół Kantora przed propagowanym po wojnie konceptem mimetycznego realizmu uznaje się zorganizowaną w Krakowie I Wystawę Sztuki Nowoczesnej, na której realizm został zaprezentowany w kontekście związków sztuki ze współczesną nauką i techniką. W okresie wdrażania realizmu socjalistycznego w Polsce wymagany realizm interpretowano jako złoty środek pomiędzy formalizmem a naturalizmem. „Formalizm” to również pojęcie ukute w Związku Radzieckim i odnoszące się do awangardy, wpływów sztuki zachodniej i fascynacji zachodnią kulturą. Starano się go zwalczać przy pomocy zasady formy narodowej, to znaczy czerpania z folkloru i stylistyki ludowej. W Związku Radzieckim doktryna realizmu socjalistycznego obowiązywała do śmierci Stalina w roku 1953, a pierwsze zmiany nastąpiły trzy lata później, po przemówieniu Nikity Chruszczowa na XX Zjeździe Partii. Podobne procesy można było obserwować również w polskim życiu artystycznym. Historia poniekąd zatoczyła koło, gdyż w okresie odchodzenia od estetyki socrealizmu powrócono do powojennej dyskusji o wielości form realizmu.

Słowa kluczowe:

realizm, realizm socjalistyczny, abstrakcjonizm, awangarda, formalizm

Pobierz pliki

siml.t.20.s.24-35

Zasady cytowania

Zychowicz, K. (2023). Koncepcje realizmu w polskiej krytyce artystycznej lat 1945–1955. Studia I Materiały Lubelskie, 20. https://doi.org/10.61464/siml.79

Cited by / Share

Bibliografia

Blumówna Helena, Salon Wiosenny w Warszawie, „Twórczość” 1946, z. 7–8.

Bogucki Janusz, Droga heroicznego realizmu, „Odrodzenie” 1949, nr 19.

Bogucki Janusz, Kompleks poprawności, „Przegląd Artystyczny” 1952, nr 2.

Bogucki Janusz, Na drodze do twórczej konwencji, „Przegląd Kulturalny” 1954, nr 15.

Bogucki Janusz, Picasso, górale i polityka kulturalna, „Odrodzenie” 1949, nr 1–2.

Bogucki Janusz, Sprawa realizmu w plastyce kształtującej, „Przegląd Artystyczny” 1952, nr 3.

Borowski Wiesław, Ludwiński Jerzy, O niedostrzeganiu jednego z największych przełomów i kilku sprawach z nim związanych, „Przegląd Kulturalny” 1955, nr 21.

Celnikier Izaak, Problemy wystawy festiwalowej, „Przegląd Kulturalny” 1955, nr 7.

Ćwiertnia Jerzy, O smaku destylowanej wody, o metodzie uchylania drzwi i jeszcze o kilku sprawach natury artystycznej, „Przegląd Kulturalny” 1955, nr 11.

Dobrowolski Tadeusz, Ogólnopolski Salon Zimowy w Krakowie, „Twórczość” 1947, z. 4.

Dobrowolski Tadeusz, O hermetyzmie i społecznej izolacji dzisiejszego malarstwa, „Odrodzenie” 1946, nr 23.

Kantor Tadeusz, Sugestie plastyki scenicznej, „Przegląd Artystyczny” 1946, nr 1.

Kantor Tadeusz, Porębski Mieczysław, Grupa Młodych Plastyków po raz drugi. Pro domo sua, „Twórczość” 1946, nr 9.

Krajewska Helena, Warsztat twórczy współczesnego plastyka w stosunku do realistycznej tradycji sztuki XIX wieku, „Materiały do Studiów i Dyskusji” 1950, nr specjalny.

Lam Władysław, Rozmowa Laika z Malarzem. Część II. Formalizm a realizm, „Przegląd Artystyczny” 1949, nr 7–8–9.

Lenica Jan, Proste i okrężne drogi, „Przegląd Kulturalny” 1954, nr 7.

Malina Jerzy, Ogólnopolski Salon Zimowy. Kraków, styczeń–luty 1947, „Przegląd Artystyczny” 1947, nr 3.

Malina Jerzy, Wystawa grafiki, akwarel i rysunków artystów Związku Radzieckiego, „Przegląd Artystyczny” 1946, nr 11–12.

Minorski Jan, O projekcie szkicowym Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie, „Architektura” 1952, nr 7–8.

O prawidłową terminologię, „Przegląd Artystyczny” 1951, nr 1, nr 6.

Piwocki Ksawery, Pejzaż [Malarstwo i rzeźba na II Ogólnopolskiej Wystawie Plastyki], „Przegląd Artystyczny” 1952, nr 1.

Porębski Mieczysław, Młodość sztuki naszego czasu, „Przegląd Artystyczny” 1955, nr 1.

Porębski Mieczysław, Nowa droga plastyki polskiej, „Myśl Współczesna” 1950, z. 10.

Porębski Mieczysław, O sztuce malarskiej, „Kuźnica” 1946, nr 22.

Porębski Mieczysław, U początków sztuki współczesnej, „Materiały do Studiów i Dyskusji z zakresu Teorii i Historii Sztuki, Krytyki Artystycznej oraz Badań nad Sztuką” 1955, nr 1–2.

Porębski Mieczysław, Wystawa młodych plastyków w krakowskim Pałacu Sztuki, „Przegląd Artystyczny” 1946, nr 11–12.

Pronaszko Zbigniew, Primum non nocere, „Przegląd Artystyczny” 1946, nr 7.

Przyboś Julian, Próba oka, „Odrodzenie” 1946, nr 3.

Przyboś Julian, Upowszechnienie czego?, „Odrodzenie” 1946, nr 3.

Putrament Jerzy, O istotny przełom w sztuce, „Przegląd Kulturalny” 1954, nr 20.

Rustecki Wiesław, Wrocław–Stalinogród, „Przegląd Artystyczny” 1954, nr 49.

Skoczylas Władysław, Sztuka Sowiecka w Warszawie, „Sztuki Piękne” 1933, R. 9.

Sokorski Włodzimierz, Kryteria realizmu socjalistycznego, „Przegląd Artystyczny” 1950, nr 1–2.

Sokorski Włodzimierz, O realistyczną plastykę naszej epoki, „Odrodzenie” 1949, nr 29.

Sokorski Włodzimierz, Rok obrachunków, „Przegląd Kulturalny” 1955, nr 1.

Starzyński Juliusz, Od Courbeta do Picassa, czyli o perspektywach sztuki nowoczesnej, „Materiały do Studiów i Dyskusji” 1954, nr 3–4.

Starzyński Juliusz, Realizm krytyczny Aleksandra Gierymskiego, „Przegląd Artystyczny” 1950, nr 1–2.

Starzyński Juliusz, Sztuka wieczyście młoda, „Materiały do Studiów i Dyskusji z zakresu Teorii i Historii Sztuki, Krytyki Artystycznej oraz Badań nad Sztuką” 1955, nr 1–2.

Starzyński Juliusz, Tradycja szeroko pojęta, „Przegląd Kulturalny” 1954, nr 16.

Starzyński Juliusz, Z zagadnień realizmu w tradycjach malarstwa polskiego, „Przegląd Artystyczny” 1951, nr 1.

Stażewski Henryk, Deformacja w plastyce, „Kuźnica” 1948, nr 7.

Strzemiński Władysław, Realizm w malarstwie, „Wieś” 1948, nr 47.

Teisseyre Stanisław, Aktualne zagadnienia w plastyce w związku z III Ogólnopolską Wystawą (Referat na Plenum Zarządu Głównego Z.P.A.P.), „Przegląd Artystyczny” 1952, nr 4.

Teisseyre Stanisław, Istotne przyczyny osamotnienia malarstwa, „Przegląd Artystyczny” 1946, nr 8/9.

Teisseyre Stanisław, Współczesna pozycja społeczna malarstwa. O właściwą diagnozę, „Przegląd Artystyczny” 1946, nr 7.

Vetulani Armand, Rysunki Aleksandra Kobzdeja z Chin i Wietnamu, „Przegląd Artystyczny” 1954, nr 11.

Ważyk Adam, Spór o malarstwo, „Kuźnica” 1946, nr 34.

Witz Ignacy, Lata wojny. Wystawa w Muzeum Narodowym, „Rzeczpospolita” 1945, 20 listopada.

Wojciechowski Aleksander, Osiągnięcia polskiej plastyki monumentalnej, „Przegląd Artystyczny” 1954, nr 5–6.

Wyka Kazimierz, Po dwóch wojnach, „Kuźnica” 1945, nr 4–5.

Baraniewski Waldemar, Wobec realizmu socjalistycznego, [w:] Sztuka polska po 1945 roku. Materiały sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki, listopad 1984, Warszawa 1987, s. 173–187.

Baranowa Anna, „Realizm spotęgowany” i co dalej?, [w:] W cieniu krzesła. Malarstwo i sztuka przedmiotu Tadeusza Kantora. Materiały z sesji zorganizowanej przez Instytut Historii Sztuki Uniwersytetu Jagiellońskiego – Zakład Historii Sztuki Nowoczesnej oraz Fundację im. Tadeusza Kantora w dniach 14–15 czerwca 1996, Kraków 1997, s. 33–42.

Bernatowicz Piotr, Picasso za żelazną kurtyną. Recepcja artysty i jego sztuki w krajach Europy Środkowo-Wschodniej w latach 1945–1970, Kraków 2006.

Czas debat. Antologia krytyki artystycznej z lat 1945–1954, red. Agata Pietrasik, Piotr Słodkowski, Warszawa 2017.

Juszkiewicz Piotr, Od rozkoszy historiozofii do „gry w nic”. Polska krytyka artystyczna czasu odwilży, Poznań 2005.

Kal Elżbieta, „Tego się nie krytykuje, na kogo się nie liczy”. Polska krytyka artystyczna okresu realizmu socjalistycznego, Słupsk 2010.

Konstantynów Dariusz, On the reception of Soviet art in Poland in the 1930s, „Centropa” 2010, nr 1, s. 31–45.

Kowalska Bożena, Polska awangarda malarska 1945–1970, Warszawa 1975.

Lachowski Marcin, Nowocześni po katastrofie. Sztuka w Polsce w latach 1945–1960, Lublin 2013.

Lepieszkiewicz Jerzy, Władysław Strzemiński jako filozof, „Słupskie Studia Filozoficzne” 2008, nr 7, s. 139–160.

Luba Iwona, Paradoks sztuki oficjalnej. Polsko-rosyjsko-radziecki galimatias, „Sztuka Europy Wschodniej” 2013, t. II, red.

Jerzy Malinowski, Irina Gavrash, Natalia Mizerniuk-Rotkiewicz, Warszawa–Toruń 2013, s. 235–245.

Słownik realizmu socjalistycznego, red. Zdzisław Łapiński, Wojciech Tomasik, Kraków 2004.

Strzemiński Władysław, Teoria widzenia, Kraków 1974.

Strzemiński Władysław, Teoria widzenia, Łódź 2016.

Studzińska Jolanta, Socrealizm w malarstwie polskim, Warszawa 2014.

Turowski Andrzej, Budowniczowie świata. Z dziejów radykalnego modernizmu w sztuce polskiej, Kraków 2000.

Władysław Strzemiński 1893–1952. Materiały z Sesji, Łódź 1994.